Магнайсүрэнг магнайдаа залбал төрийн аудит засгийн халаасанд орно

-Дөрөв дэх засаглалыг дөрлөх санаархал-

УИХ сөрөг хүчингүй, хяналтын тогтолцоогүй болсон шиг төрийн хараат бус хяналтын тогтолцоо мөн адил “амь тавьж” байна. Тодруулбал, хараат бус хяналтын байгууллагуудын удирдлагын томилгоо улс төрийн шууд нөлөөлөлд орсныг сүүлийн үеийн хэд хэдэн жишээнээс харж болохоор байгаа юм.

Нийтийн сонсгол хийж томилох хуультай Ерөнхий прокурор, Авлигатай тэмцэх газрын дарга нарыг яаралтай горимоор УИХ-аар хэлэлцээд, олонхиороо хүч түрээд улираан томилчихсон. Одоо Ерөнхий аудиторыг энэ долоо хоногт томилох гэж байна. Лхагва гараг буюу тавдугаар сарын 07-нд УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаанаар  Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын албан тушаалд нэр дэвшигчийн сонсголыг хийгээд, маргааш нь чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар гялалзтал батлуулахаар төлөвлөжээ.

Ерөнхий аудиторт нэр дэвшигч С.Магнайсүрэн нь чүү ай УИХ-ын босгыг даваад буй. Томилгооны сонсголыг товлосон Төсвийн байнгын хорооны хуралдаан дөрөвдүгээр сарын 23-нд болж, санал хураахад эргэлзээтэй, хардахуйц нөхцөл байдал үүссэн нь гурван удаа санал хураалт явуулж, эцэст нь гар өргөн илээр санал хурааж байж С.Магнайсүрэнг Ерөнхий аудитороор томилох томилгооны сонсголыг товлосон. Хүчээр зүтгүүлж, “дээрээс” крандсан гэсэн үг.

Эрх баригчид хэлж, ярьдгийнхаа эсрэгээр хийж буй үйлдлүүдийн нэг нь энэ мэт. Аман дээрээ бол авлигатай тэмцэнэ, ил тод, шилэн төрийг цогцлооно, шударга ёсыг тогтооно, төрийн хяналтыг сайжруулна гэх атлаа ачир дээрээ ийнхүү өөрсдийн гар хөл, дуулгавартай гүйцэтгэгч, хань хамсаатнаа төрийн хараат бус хяналтын байгууллагын толгойд залахаар улайран зүтгүүлж байна.

С.Магнайсүрэнг дэмжихгүй байх шалтгаан

Ерөнхий аудиторт С.Магнайсүрэнг санал болгосон хүн бол УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан. Нэр дэвшигчийг дэмжих эсэх нь УИХ-ын онцгой бүрэн эрх. Хэнтэй ч хуваалцдаггүй энэ эрхээ парламент эдэлсэн шиг эдлээсэй, Ерөнхий аудиторт нэр дэвшигчийг дэмжихгүй буцаагаасай гэсэн ил, далд хүслээ олон нийтийн зүгээс илэрхийлж эхэлсэн.

С.Магнайсүрэнгээр төрийн аудитын байгууллагыг толгойлуулахаас татгалзах мянган шалтгаан бий. Хамгийн ноцтойгоос нь дурдъя.     

Юуны өмнө С.Магнайсүрэн насаараа УИХ, Засгийн газарт ажилласан хүн. 1999 оноос хойш УИХ-ын Тамгын газарт зөвлөх, гишүүний туслах, нарийн бичгийн дарга, сайдын зөвлөх, яамны газрын дарга, сүүлийн 10 жилд Хөдөлмөрийн, Барилга, хот байгуулалтын, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн гээд гурван яам дамжин Төрийн нарийн бичгийн даргын албыг хашсан. Ийм хүн төрийн хараат бус хяналтын чиг үүргийг хэрэгжүүлэх байгууллагыг удирдан хараат бусаар ажиллаж чадах уу. Өөрөөр хэлбэл өөрийн ажиллаж байсан аппарат, институцүүдээ ямар нэгэн ашиг сонирхлын зөрчилгүйгээр хянаж, зөрчил дутагдлыг нь шударгаар илчилж чадах уу. Ажил, амьдралаа залгуулсан тогоо руугаа эргээд нулимахгүй гэдэг монгол хүний сэтгэлгээ, хандлагаас тэр гарч чадах уу гэдэг эхний асуулт.

Хоёрдугаарт, С.Магнайсүрэн гэж хэн бэ? Говь-Алтай аймгийнх. Өөрөөр хэлбэл УИХ-ын даргын нутгийнх. Төрийн албаны томооотой, даруухан албан хаагчийн намтартай боловч асар их баяжсан, жинхэнэ утгаараа төрөөс төрсөн тэрбумтан гэдгийг ч олон нийт ил, далд ярьдаг.

Хөгжлийн банкны хэрэгт холбогдсон 80 хүний нэг. Анхан болон давж заалдах шатны шүүхээс Хөгжлийн банкны ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байсан 22 хүний хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон боловч, Хяналтын шатны шүүх уг хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр болсон. Өөрөөр хэлбэл С.Магнайсүрэнгийн холбогдсон хэрэг эцэслэн шийдэгдээгүй байгаа.

Өнгөц харахад тэрээр мерит зарчмаар өнөөг хүрсэн төрийн эгэл албан хаагч. Ачир дээрээ харин үе, үеийн улстөрчидтэй үй зайгүй нягт холбоотой явж ирсэн “дугтуйтай хүн”.

2020 онд УИХ-ын “Оргил”-ын Ж.Ганбаатарын сонгуулийн менежерээр ажиллаж байснаас харахад л улс төрд гар, хөлөө лав дүрсэн нэгэн гэдгийг хэлж болно.

Түүнчлэн Хөгжлийн банкны дуулианы үеэр “Максрөүд” компани 17 тэрбумын зээлээ шууд төлсөн. С.Магнайсүрэн “Максрөүд” компанийн удирдлагууд болох Д.Ганбаатар, Д.Цэрэнжигмэд нартай нутаг нугаараа ч, эрх ашгаараа ч нэр холбогддог.

“Макс групп” Хөгжлийн банкнаас 18 тэрбумын зээл авахад С.Магнайсүрэн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг улбаа эндээс эхтэй. 

Түүнийг Барилга, хот байгуулалтын яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байхад Монголын барилгын үндэсний ассоциацийн Ерөнхийлөгчөөр Д.Цэрэнжигмэд ажиллаж байсан нь ч санаандгүй тохиолдол биш. Хэвлэлд гарч олны хүртээл болсон мэдээллээс тоймлоход ийм.

Товчхондоо С.Магнайсүрэн улс төр, бизнесийн бүлэглэлээс хол хөндий эгэл жирийн төрийн албан хаагч биш. Гэргий Баярмаа нь мөн л төрийн яамны газрын даргаар насаараа ажиллаж байгаа, гэр бүлээрээ төрөөс төрсөн тэрбумтан гэр бүл.

Аудитын байгууллага “амаа үдүүлэх” үү?

Олонхийн засаглал тогтож, сөрөг хүчин нь засгийн халаасанд орчихсон энэ үед хараат бус хяналт юу юунаас чухал байгаа. Төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт, хяналт, тэнцвэр бол ардчилсан тогтолцооны үндэс суурь мөнөөс мөн. Эрх мэдлийн хуваарилалт, хяналт гэхээр хүмүүс шүүх, хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын харилцаа хамаарлыг ойлгоод байдаг. Гэтэл хараат бус хяналтын тогтолцоонд маш чухал үүргэтэй дөрөв дэх засаглалын институцууд байдаг.

Хэвлэл мэдээлэл бол дөрөв дэх засаглал гэж ярьж, тэгж ойлгож ирсэн нь ташаарал бөгөөд жинхэнэ дөрөв дэх засаглал бол хараат бус хяналтын байгууллагууд юм. Төрд хяналт тавих чиг үүргийг хараат бусаар хэрэгжүүлэх бие даасан байгууллагуудыг ардчилсан засаглалын чанарыг сайжруулах, шударга зарчмыг хангах зорилгоор хуулийн дагуу байгуулдаг. Үндсэн хуульд энэ тухай тодорхой агуулгууд ч туссан.

УИХ хэнтэй ч хуваалцдаггүй онцгой бүрэн эрхийн хүрээнд бие даасан хараат бус байгууллага СЕХ, СЗХ, Төрийн аудитын байгууллага, Монголбанк, ХЭҮК-ын удирдлагыг томилогдож, тэд үйл ажиллагаагаа УИХ-д тайлагнадаг. Засгийн газраас хараат бус, бие даасан байгууллага гэдгийг нь Захиргааны ерөнхий хуульд ч тусгаж өгсөн байдаг аж.

Дээр дурдсан байгууллагууд улс төрөөс хараат бус байх ёстой. Энэхүү хараат бус байдал нь удирдлагын томилгооноос эхэлнэ. Харамсалтай нь яг одоо төрийн аудитын байгууллагад улс төрөөс бүрэн хараат томилгоо хийгдэх гэж байгаагийн нэг илэрхий жишээ С.Магнайсүрэн даргын эл томилгоо юм.

“УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа ерөнхий аудиторууд солигддог жишиг бий болжээ” хэмээн “Оюуны инноваци” ТББ-ын гүйцэтгэх захирал, эрх зүйч, судлаач Б.Төрболд саяхан онцолсон байна лээ.

Олон улсын жишгээр бол УИХ-аас томилдог хараат бус хяналтын байгууллагын удирдлагыг парламент дахь цөөнхөөс санал болгодог юм байна. Манайд энэ зохицуулалт байхгүй. С.Магнайсүрэнг нэр дэвшүүлэх байнгын хорооны хуралдаан дээр энэ санааг хоёр гишүүн санал болгож дурдаад л өнгөрсөн. Цаашид УИХ-аас томилдог хараат бус хяналтын байгууллагуудын удирдлагыг улираан томилогдох нөхцөлгүйгээр нэг удаа урт хугацаанд томилдог болох зохицуулалт хэрэгтэй гэдгийг хуульчид хэлдэг.

Засгийн газарт олон жил ажиллаж, эд эс нь болчихсон, улс төр, улс төрчдийн холбоо, хамаарал, сүлжээ бүхий хүнийг Ерөнхий аудитороор томилж гэмээнэ төрийн аудитын байгууллага засгийнхаа халаасанд орж, амаа үдүүлж, амиа хичээх байдал руу гулсах аюултай юм.

Г.Ууганбаатар