Бортээгийн ордод хайгуул судалгаанаас өөр ажил хийгдээгүй
Монголын эдийн засгийг нуруундаа үүрч байгаа томоохон орд газруудын нэг нь Тавантолгой. Тус нүүрсний бүлэг ордод төр, хувийн хэвшил, орон нутгийн хувьцаа эзэмшил бүхий компаниуд үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Үүнээс хамгийн том нь “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК.
Монголын нүүрсний экспортын 30 гаруй хувийг дангаар бүрдүүлдэг аж ахуйн нэгж. 1072 хувьцаагаар дамжуулан Монгол Улс иргэн бүр тус компанийн хувьцаа эзэмшигч болж, ашигтай ажилласан жилүүдэд нь ногдол ашиг авч ирсэн. Нүүрсний үнэ өндөр жилүүдэд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК өрөө дарж, алдагдлаас гарч, ашиг ярьдаг. Тавантолгойн ордын нөөц, бодит чадавхыг шинэчлэн тодорхойлж, Оорцог, Цанхи, Бортээгийн талбайд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК өнгөрсөн жилүүдэд хийсэн. Үр дүнд нь нөөцөө 1.8 тэрбум тонноор нэмэгдүүлж, Тавантолгойн ордын нөөц баялгийг 6.3 тэрбум тонноос 8.1 тэрбум тонн болгож батлуулсан. Ордын нөөцөө 29 хувиар нэмэгдүүлсэн гэсэн үг. Үүнд нь Бортээг бүтнээрээ орж байгаа юм.
Өнөөдөр УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалантай нэр холбон бичээд буй Бортээг нь хайгуул, судалгааны түвшнээс цааш хэтрээгүй байгаа орд газар юм. Битүү орд гэж хэлж болохуйц. Уг ордоос нүүрс олборлоогүй гэдгийг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК баталгаажуулж, мэдэгдэл хүртэл гаргасан байсан. Бортээгийн уурхай бол “Эрдэнэс Тавантолгой” олборлолт хийж буй Цанхийн уурхайн дараа орох, 2.3 тэрбум орчим тонн нүүрсний нөөцтэй талбай. 2.3 тэрбум орчим тонн нөөцийнх нь 1.5 тэрбум нь эрчим хүчний нүүрс. Манай улс эрчим хүчний арвин их нөөцтэй. Гэвч үнэ хямд, эдийн засгийн үр ашиг бага, олборлолт, тээвэрлэлтийн зардлаа дийлэхгүй хэмээн компаниуд үздэг. Тийм болохоор олборлох бус овоолж ирсэн нь их. Харин эрчим хүчний станц байгуулах замаар ирээдүйд үнэ цэн нэмэх, үр ашгийг нь сайжруулах гарц гаргалгаа байгаа юм.
Эрчим хүчний нүүрсээс цахилгаан гарган авч, Зүүн Азийн зах зээлд экспортлох амбиц Монгол Улсад байдаг. Бортээгийг ашиглах санаачилга ковидын өмнө анх яригдаж эхэлсэн. Ордыг ашиглах ТЭЗҮ-ийг батлагдаж, гэрээт олборлогчийг сонгон шалгаруулах тендер хоёр ч удаа зарлагдаад цуцлагдаж байсан удаатай. Гурав дахь удаагийн тендер шалгаруулалтад МТАС гэж түншлэл шалгарч, “нүүрсний хулгай”-д УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгаланг хүчээр наах оролдлого эндээс эхэлдэг.
МТАС түншлэл нь Админерал, Монголиан Контракс Майнинг Сервис, Спейшл Майнинг Сервис, Таван хур гээд 4 компанийн нэгдэл юм. Түншлэлд багтсан компанийн нэг нь “нүүрсний хулгай”-д сэрдэгдэх “Админерал”. Бортээгийг ашиглах, эдийн засгийн эргэлтэд оруулахаар “Эрдэнэс Тавантолгой” эртнээс төлөвлөж, тендерт шалгарсан талуудтай гэрээ байгуулсан ч 2024 оны нэгдүгээр сард уг гэрээг цуцлах УИХ-ын тогтоол гарсан юм. Цуцлах шалтгаан нь улс төр байсан. Улс төрөө даалгүй уг гэрээ буцсан.
Түншлэлд багтсан “Админерал” компани хуурай аргын нүүрс угаах үйлдвэр барих 35 га газрыг 5 жилийн хугацаатай ашиглах зөвшөөрөл олгосон ч эрх нь мөн л цуцлагдаж, түншлэлийн үйл ажиллагаа бүхэлдээ царцсан юм. МТАС түншлэл нь Бортээгээс нэг ч тонн нүүрс олборлох ажил хийгээгүй бөгөөд гэрээ дуусгавар болсноор цаашдын хамтын ажиллагаа нь зогссон байдаг. Ашиглаагүй, олборлоогүй талбайд “нүүрсний хулгай” гэж ярих өнөө оновчтой юу... “Эрдэнэс Тавантолгой”-н мэдэлд Бортээгийн орд бүрэн бүтэн хэвээр, эндээс улс хохирсон, нүүрс олборлосон зүйл байхгүй. Үнэн энэ бөгөөд баримтууд нотолж байна. Бортээгийн тендерт шалгарсан МТАС түншлэл ч үйл ажиллагаагаа эхлээгүй, харин өнөөдрийн УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалангийн улс төрийн хүчийг сулруулах, нэр хүндийг нь сэвтээх, “нүүрсний хулгай”-тай холбох, гүжирдэн гүтгэх нэг шалтаг болгож л иржээ.
Яагаад түүнийг "Админерал” болон “нүүрс хулгай” руу чирэх болов. МТАС түншлэлд багтсан “Админерал” компанийн хувьцаа эзэмшигч Ц.Ламжав нь МАН-ын Нарийн бичгийн дарга Ц.Чулуунзагдын төрсөн ах. Төрсөн ах дүүс тухайн үед МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, одоогийн УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалантай нутаг нэг, Говь-Алтайнх гэсэн үндэслэлээр хардагдах, хамтад нь “нүүрсний хулгай”-д гүжирдэх өнөөдрийн улс төр эхэлсэн байдаг. Тавантолгой ордын Цанхийн зүүн, баруун уурхайд “Эрдэнэс Тавантолгой” компани одоо олборлолт явуулж, ирээдүйд олны анхааралд өртсөн Бортээг, Оорцогийн талбайд олборлолт явуулахаар төлөвлөж буй. Төлөвлөгөөнд тусгагдсан, тендер шалгаруулалтаар байгуулсан гэрээ нь цуцлагдсан нүүрсний талбай бүхий ордууд ашиглалтаа хүлээж байна.
