Б.Болд-Эрдэнэ: Хэвлэлийн эрх чөлөө гэж байдаггүй, харин ард түмний эрх, эрх чөлөө л гэж байдаг. Сэтгүүлч гэдэг ерөөсөө эрх дархтай хүн ч биш!

-Олон нийтийн харилцаа, пиар гэдэг ойлголтыг Монголд анх ярьж эхэлсэн хүн бол таныг гэж ойлгодог. Биднийг оюутан байхад заадаг байсан таны "олон нийтийн харилцаа" гэдэг хичээл одоо ч сэтгэлд тод байна. Олон улсын түвшинд пиар хэмээх ойлголт хэдийнээс бий болсон ойлголт юм бол? Энэ талаар яриагаа эхэлье гэж бодож байна?

-Олон нийтийн харилцаа гэдэг ойлголт хүн төрөлхтний түүхийн эхэн үед байсан ойлголт. Хүмүүсийг нэгтгэхэд нэг үзэл сэтгэлгээ, нэг шашин, нэг бүлэг гэдэг зүйл байх ёстой. Жишээ нь хүндэлж, дээдлэх ёс овгийн ахлагч, удирдагчдыг төрүүлдэг. Ерөөсөө улс гүрнүүд бий болсон цагаас олон нийтийн харилцаа байсан гээд ойлгочиход болно. Хаад өөрсдийгөө бурхны хүү, бурхны элч гэдэг ч юм уу, ийм итгэл үнэмшил төрүүлж олон нийтийг нэгтгэн, удирдаж байсан. Энэ бол олон нийтийн харилцаа. Харин шинжлэх ухааны үүднээс судалж эхэлсэн он тоолол гэвэл Дэлхийн II дайны үеэс гэж хэлж болно. Яагаад гэвэл II дайны үед Америкт сайн дурын цэргүүдийг татах зорилгоор судалгаа, шинжилгээ хийж улмаар өнгөт арьстан, хар арьстан, цагаан арьстан зэрэг нийгмийн бүлгүүдэд яаж, ямар байдлаар үзэл санаагаа хүргэх ёстой гэдэг талаас шинжлэх ухааны түвшинд нэг салбар судлагдахуун болгож авч үзсэн байдаг.

Пиарын хувьд гэвэл арай эрт. Өөрөөр хэлбэл олон нийтийн харилцаа /Mass communication/, PR буюу мөн л олон нийтийн харилцаа гэж орчуулдаг хоорондоо ялгаатай. PR нь зорилтот тодорхой хүрээнд түлхүүр мэдээллийг хүргэх зорилготой мэдээллийн үйл ажиллагаа. Энэ үүднээс үзвэл АНУ-ын алдартай Ерөнхийлөгч нарын нэг Франклин Рузвельт 1920-иод оны үеэс том монопол компаниудын эсрэг маш хатуу арга хэмжээ авч эхэлсэн. Тэр үед том компаниуд өөрсдийнхөө нэр хүнд, байр суурийг нийгэмд эергээр харуулах гэж хэд хэдэн кампанит ажил хийсэн. Яагаад гэвэл том компани гэдэг бол дарангуйлагч, мөлжигч, өсвөр насны хүүхдүүдийг хүртэл арван хэдэн цагаар ажиллуулж, мөлждөг. Ажилчдын амьдрал ахуй дорой байна гэх мэтээр мэдээлж, сурталдаад байсан учир өөрсдийгөө хамгаалахын тулд зүгээр суугаагүй. Эцэст нь монополын эсрэг хуулийг баталж, том компаниудыг задалж чадсан. Энэ кэйсийг пиар кампанит ажлын эхэн үеийн тодорхой жишээ гэж үздэг.

-Би мундаг гэж өөрийнхөө цээжийг дэлдэх бол реклам, харин чи мундаг гэж бусад нь ярих нь пиар юм аа гэж ярих нь бий. Жинхэнэ пиар гэж юу юм бэ багш аа? 

-Жинхэнэ PR бол тодорхой үйл явдлын араас явах ёстой. Бодит үйл явдал, үйл хэргийг үзэгчдийн хэмжээнд авч үзэж тайлбарлаж, ухуулж, мэдээлэх үйл явц. Товчхондоо ойлголт, үзэл санааг бий болгоход PR чиглэх ёстой.

Улс төрийн PR -ыг эхлээд зохион байгуулаад тэгээд араас нь явж байгаа юм. Гэтэл жинхэнэ PR гэдэг бол нийгэм цаг үеийн бодит үйл явдал дээр тулгуурлаж буюу нийгмийн захиалгаар тэр үйл явдлын араас явж, гарц шийдлийг олох ёстой. Ийм ч учраас ялангуяа Монголын нийгэмд PR хэрэгтэй. Ямар PR хэрэгтэй байна вэ гэвэл жишээ нь боловсролын салбарт маш олноороо гадаад хэл эзэмших, гадаадын сургуульд хүүхдүүдээ төлбөртэй сургах, залуучууд нь гадагшаа гарах давлагаа болж байна. Энэ нь улс орон, нийгмийн амьдралын хувьд тийм ч сайн зүйл биш. Өөрөөр хэлбэл үүнийг зөв голдиролд нь оруулах нь нийгэм, цаг үеийн шаардлага болчхоод байна.

Жишээ нь өндөр хөгжсөн зарим орнууд үндэсний соёл, дархлаагаа хамгаалахын тулд төрийн бодлого явуулж байна. Миний олж сонссоноор Францын дунд сургуулиудад өдрийн хоол, үдийн цайнд заавал франц хоол өгөх ёстой гэдэг хууль гарсан байна лээ. Гэтэл бид юун тийм хоол. Хүүхдээ цэцэрлэгээс нь гадаад хэлтэй болгох гэж үзэж байна. Энэ юу харуулж байна вэ гэвэл тэр монгол хүүхэд монгол хүн биш болно оо гэсэн үг. Яг энэ кэйс дээр хэрхэн зөв зохистой голдирол руу оруулах вэ гэдэг дээр ажиллаж үзэл санааны хэмжээнд ажиллах хэрэгтэй байна. Тэгвэл жинхэнэ пиар болно гэсэн үг.

-Үүнийг хэн хийх ёстой вэ?

-Төр засаг л гэх байх даа. Үнэндээ бол монгол хүн хийх ёстой. Бага боловсролыг Монгол хэл дээр өгөх нь, Монгол сургуульд хүүхдээ өгөх нь Монгол хүнийг бэлтгэж байгаа хамгийн эхний алхам гэж л харах ёстой. Жишээ нь, Японд бага боловсрол үнэгүй байдаг. Хувийн төлбөртэй сургууль байдаггүй. Бүгд нэг стандартаар япон хүн болгоход чиглэдэг. Үүнтэй ижил хууль гаргаад 1-5-р анги хүртэл буюу бага боловсролыг үнэгүй болгох, мөн Монгол хэлээр сургалтыг явуулна гэчихвэл асуудал шийдэгдчихнэ шүү дээ. Энэ үзэл санааг PR-аар гаргах ёстой.

-АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр очсоныг ч хэлэх үү, Америк бол PR-ын улс юм байна гэдгийг ойлгож байсан. Тангараг өргөж байгаа нь өөрөө маш том соёл, Америк хүн гэх үзлээрээ бахархах гэх мэт. Гэтэл Монголд бүх зүйл эсрэгээрээ байдаг шүү дээ. Та тэр тал дээр шүүмжлэлтэй , эмзэглэсэн өнцгөөр ярьж байна гэж таныг ойлголоо. Бүх муу, муухай юм манай Монгол гэсэн үзэл санаа нэг хэсэг явлаа. Өөрсдийгөө дорд үзэх энэ хандлага ер нь хаанаас бий болсон үзэл юм бэ?

-Монголчууд эзэнт гүрэн байгуулж байсан том улс. Үүний дараа манжийн эрхшээлд орсон. Дараа нь Зөвлөлтийн нөлөөн дор 70 жил. Эцэст нь нөлөө, дарангуйллаасаа салж, одоо яах вэ гэсэн сонголтоо хийх шаардлагатай болсон. Хариулт нь Америк, Европыг дагая. Эндээс юу үүсэх вэ гэвэл өөрийгөө үгүйсгэх, гутранги сэтгэл зүй үүдэж, нийгэм даяараа төлөвшсөн. Америк бол пиарын улс гэж чиний хэлдэг үнэн. Яагаад Америк PR-ын улс юм бэ гэвэл Америк цагаачдын улс. Янз бүрийн үндэстэн 18-р зуунаас тал талаас цуглаж амьдардаг болсон. Тэнд хувь хүн гэдэг бодитой ертөнцүүд байсан. Ингээд хувь хүмүүсийг нийгэм, нэгэн цул болгохын тулд PR хэрэгтэй болсон. Нэг үндэстэн, нэг үнэт зүйл, нийгэм, улс төр болгохын тулд PR-ыг ашигласан. Пиар нь хувь хүний эрх чөлөөн дээр суурилсан. Өөр арга ч байхгүй. Далимдуулаад нэмж хэлэхэд манайхны ардчилал, хувь хүний эрх чөлөө гэдгийн талаар заримдаа боддог юм. Монголчууд угаасаа л нэг том үндэстэн байхгүй юу. Маш эх оронч үзэлтэй. Харин “би” хүний үзэл нь сул. Би хүний үзэл сул учраас нийгэм гэх үзлийг төлөвшүүлэх шаардлагатай болсон. Ингээд зөрчил үүсээд байгаа биз. Бидэнд буюу монголчуудад хувь хүний хариуцлага, бие даасан байдал, эрх чөлөө гэх зүйлсийг илүү төлөвшүүлэх хэрэгтэй гэж би боддог.

Жишээ нь татвар төлөгчид гэх ойлголт байна. Энэ соёл, ойлголт Монгол хүнд ерөөсөө суугаагүй. Гэтэл Өрнөдийн философи, соёлоор бол татвар төлөгчид гэх ойлголт нь “Би энэ улсын иргэн. Энэ улс над дээр оршин тогтнож байна” гэдэг итгэл үнэмшлийг цаанаа агуулж байдаг. Манайд эсрэгээрээ, чам дээр Монгол Улс тогтож байна гэвэл юу яриад байгаа юм бэ гэнэ биз дээ. Ерөнхий сайд дээр тогтож байгаа болохоос эгэл жирийн над дээр юу гэж тогтож байдаг юм гэнэ. Ер нь өрнөдийнхөнд татвар төлөх ухамсар маш чанд, хатуу байдаг. Тийм ч учраас Америк хүн төр гээд хэлэнгүүт за татвар нэмэх гэж байна уу гэдэг бодол орж ирдэг бол монголчууд төр гэж хэлэхээр баярладаг. Төрийн хишиг, төрийн буян гэх мэтээр ярих нь манайхны маш нийтлэг соёл, хандлага шүү дээ. Энэ мэт соёл, хандлагын ялгаа нийгмийн шилжилтийн дараа 30 жилийн манайхны үндсэн зөрчил болж харагдаж байна л даа.

-Аливаа нийгэм оюун санааны хувьд хөгжихийн тулд оюун санааны лидертэй байх ёстой юу?

-Тийм.

-Монголд оюун санааны лидер байгаа юу?

-Байгаа л даа. Гэхдээ хүлээн зөвшөөрөгдөж чадаж байна уу гэвэл үгүй.

-Хэнийг нэрлэх вэ? Бас хүлээн зөвшөөрөгддөггүй шалтгаан нь юу юм бол?

-Жишээ нь Н.Жанцанноров гуайг нэрлэмээр байна. Баабар, С.Баяр, манай шинжлэх ухааны салбарт Д.Төмөртогоо академич гэх мэтээр нэрлэж болно. Гэхдээ нийгмээрээ хүлээн зөвшөөрч байна уу гэвэл маш бага, ер нь байхгүй гэчихэд хилсдэхгүй. Манайд хэт үгүйсгэж, туйлшрах хандлага сүүлийн жилүүдэд газар авсан. Одоо бол бүр эрчээ авч байна. Ямар ч хүнийг хэн ч биш болгож чадаж байна шүү дээ. Өчигдөр гол дүр байсан хүн өнөөдөр хэн ч биш, бараг л муу муухайгийн үлгэр жишээ, тод томруун дүр болох юу ч биш болчихлоо. Ийм тохиолдолд нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөх лидер төрнө гэдэг хэцүү.

-Шалтгаан нь юу юм бэ?
-Бид нэгдмэл үнэт зүйл, итгэл үнэмшилгүйтэй л холбоотой. Тийм зүйл байхгүй болохоор хүн бүр өөр өөрийн үнэт зүйл, итгэл үнэмшил дээрээ тулгуурлаж өөр өөрийнхөө өнцгөөр хараад байдаг. Хүн угаасаа хоёр ертөнцтэй амьтан. Хүний дотоод ертөнц, бие физиологи бодгаль ертөнц гэж байна. Нөгөөдөх нь нийгмийн ертөнц. Хүний амьдрал гэж юу юм бэ гэвэл гадаад дотоод ертөнцийг хэр тэнцвэржүүлэх вэ, хэрхэн тэнцвэртэй авч явах вэ гэдэг л асуудал шүү дээ. Энэ нь байнгын асуудал, зөрчил дагуулж байдаг. Үүний тэнцвэрийг л олох ёстой. Хэт дотогшоо, өөрийгөө дээдлээд, би гэдэг өвчнөөр өвчлөөд байвал нэг асуудал. Бас хэт гадна талаас шүтээд, бусад хүмүүс тэгдэг юм чинь би бас тэгэх ёстой ч гэдэг юм уу, даган дуурайж, адилсаад явах нь бас буруу. Энэ бол туйлшрал. Аль алийг хэтрүүлэхгүйгээр тэнцвэрийг нь олж, гол шугамаа барьж амьдрах чинь л хүний амьдрал юм шүү дээ.

-Үзэл санааны лидерийн тухай асуусных би хувьдаа таныг үзэл санааны лидер гэж үздэг. Гэхдээ та харамсалтай нь МУИС-ийн оюутнууд гэдэг ч юм уу тодорхой хязгаарлагдмал хүрээнд үзэл санаагаа хуваалцдаг. Энэ тухайд чинь шүүмжлэлттэй ханддагаа танд хэлж байсан. Тэгэхээр таныг үзэл санааны лидер гэдэгтэй та санал нийлэх үү?  Хоёрдугаарт, оюутнуудаар хязгаарлахгүй академик орчинд ажил хийж байгаа тань шиг эрдэмтэн, судлаач, үзэл санаа тээгч хүмүүс олон нийтэд дуу хоолойгоо хүргэх тал дээр яагаад тийм сул байдаг юм бэ? Энэ талаар та бодож байсан уу? 

-Аливаа харилцаа үнэ цэнтэй цаг үе, нөхцөл байдал гэж байдаг юм шиг байгаа юм. Үнэхээр цаг үе, орчин нөхцөл нь бүрдээд ирвэл жишээ нь миний үзэл, үнэт зүйл хэрэгтэй болоод ирвэл би олон нийтийн өмнө хүссэн ч, эс хүссэн ч гарна. Өнөөдөр Монголд зөндөө олон Зориг, зөндөө олон Сүхбаатар явж байгаа. Гагцхүү цаг нь нөхцөлдөөгүй учраас манлайлж, ялгарч лидер болж чадахгүй байна л даа. Энэ тухай Хегелийн их сонин ном байдаг. Ямар нэгэн нийгэм оюун санааны хувьд хямраад, буланд шахагдах үед философичид төрөн гарч ирдэг байна. Тэдгээр философичид асуудлыг таньж мэдээд, яриад араас нь нийгмийн хувьсал, өөрчлөлт явагддаг. Эртний Грекийн гүн ухааны агуу оргилууд яг Грекийн соёл иргэншлийн уналтын үед гарч ирсэн байдаг.

Энэ миний л бодол шүү. Манайхан улам л зөрчил, хямралтай болоод байна шүү дээ. Энэ процесс тодорхой нэг цэг дээр хүрээд одоо яах вэ гэдэг асуултыг нийгэм жинхэнэ утгаараа өөрөө өөртөө тавина. Тэр үед захиалгаар нэг хүн гарч ирнэ. Тэр бол жинхэнэ үзэл санааны лидер болж болох нь ээ гэж.

Яах вэ миний хувьд олон нийтийн харилцаа, PR-ын гэх мэт хичээл заадаг багш хүн. Оюутнуудынхаа хувьд бол үзэл санааны лидер мөн. Олон нийтийн өмнө бол лидер гэж хэлэхэд хэцүү.

-Ингэхэд Монголд философич байдаг билүү багш аа. Өрнөдийн улсууд угаасаа философи, үзэл санаагаараа алдартай. Азидаа Хятад, Япон зэрэг улсууд тодорхой байр суурьтай. Монголд яагаад философич байдаггүй юм бэ?

-Монголд философич, философи байхгүй гэх нь хаашаа ч юм. Нэг зүйлийг ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй байх. Өрнийн философи, дорнын философи ялгаатай. Өрнийнх илүү тогтолцоотой асуудлыг хардаг бол дорнынх илүү онч мэргэн үгс, афоризм гэдэг юмтай. Өрнийн философийн бас нэг онцлог нь минийхээр нийгэм төр, хүний эрх, эрх чөлөө, суурин соёл иргэншил гол сэдэв, судлагдахуун нь болдог бол дорнын философи амьдрал ахуйн мөрдлөг, зан үйл, хүн ямар байх ёстой, гэр бүлдээ яаж хандах юм гэх мэт илүү аж амьдралын философитой. Күнз жишээ нь зөвхөн Хятадынх биш. Солонгос, Япон, Зүүн өмнөд Ази тэр чигээрээ күнз. Тэрний өмнө даюу гээд философи байна. Гэхдээ даюу, күнзийг уншихад Гегель, И.Кант зэрэг шиг систем байхгүй шүү дээ. Тэгэхээр зүйр цэцэн үг бол Монголчуудын хувьд философи нь юм.  

-Хоёулаа бүр философи руу хальчихлаа. Үндсэн сэдэв рүүгээ оръё. Таныхаар Монголын хамгийн сайн пиарчин хэн бэ?

-Ц.Элбэгдорж.

-Яагаад?

-Яагаад гэвэл би түрүүн PR ямар байх ёстой гэдгийг ярьсан. Үйл явдал, үзэгдлийн араас явах ёстой гэж. Ц.Элбэгдорж анх Ерөнхийлөгч болохдоо шударга ёсыг тогтооно, шүүхийн тэгш байдлыг тогтооё гэж байв. Тэр бол нийгмийн үйл явдал, үзэгдэл яриа, бодит кэйс байсан уу гэвэл байсан. Кейс нь бэлэн. Түүнийг засна гэж PR хийж байгаа юм. Тэгээд ялалт байгуулсан. 2013 онд ч гэсэн ялгаагүй нийгэмд хүлээлт үүсгэсэн, хүмүүс олон нийтэд хүрэх сэдвийг барьж авч пиараа хийсэн. Ард түмэн ганцхан л юмыг хүсдэг. Ерөөсөө л шударга ёс. Гэхдээ шударга ёс гэдэг өөрөө хоосон үг. Яг шударга ёс гэж юу юм бэ гэхээр тодорхойлох тодорхойлолт байхгүй. Яаж ч тодорхойлж болно. Гэхдээ тодорхойлолт бүр нь асуудалтай. Хамгийн сайн тодорхойлолт бол Соккратынн тодорхойлолт. Тариачин нь тариачнаараа, жанжин нь жанжнаараа, цэрэг нь цэргээрээ байх бол хамгийн шударга юм аа гэсэн. Өөрөөр хэлбэл хүн өөрийнхөө чадах юмыг хийгээд тэр хэм хэмжээндээ байх юм бол тэр шударга ёс. Энэтхэгийн кастын системийг бид буруугаар ойлгодог байлаа шүү дээ. Ухаа нь хөлийн улны каст бол мөнхөд ядуу, боол хэвээрээ байна. Толгойны кастад төрсөн бол мөнхөд баян, хаан байх юм байна гэдэг ч юм уу. Энэ бол үзэл санаа. Нөгөө талаар хүнд чих, гар, толгой, хүзүү, хөлийн чигчий хуруу хүртэл хэрэгтэй. Бүгд байж нэг цогц болно. Хөлийн чигчий хуруугүй хүн явж чадахгүй биз дээ. Чигчий хуруу заавал байх ёстой. Энэ нь хүнийг ялгаад байсан юм байхгүй гэдэг үзэл санаа. Үүнийгээ авч явах ёстой гэсэн философи. Өөрөөр хэлбэл кастын систем бол Энэтхэгчүүдийн хувьд шударга ёс. Чи юу хийх ёстой тэр үүргээ л гүйцэтгээд явж байвал чиний амьдрал шударга явж байна гэсэн үг гэж тэд үздэг.  

-Ёстой сонирхолтой өнцөг, гаргалгаа байна. Таныхаар тэгвэл Монголчуудын шударга ёсны талаарх үзэл баримтлал нь юу вэ?

-Манайхан тэгш эрхийг шударга ёс гэж хараад байдаг. Энэ хаанаас угтай сэтгэлгээ  вэ гэвэл социализмын үеэс улбаатай. Шударга ёс гэдэг нь хүн болгон адилхан буюу баян, ядуу гэж байх ёсгүй гэдэг коммунист үзэл санаа тархинд шингэчихсэн. Энэ хандлагаараа шударга ёсыг нэхээд байдаг. Ер нь манайхны тэгш эрх гэдэг юмыг хүсдэг, хүлээдэг хандлага маш их. Гэтэл хүн төрөлхтний түүхэнд хэзээ ч ийм тэгш эрх гэж байгаагүй. Байх ч үгүй.

Одоо Марксыг маш их буруутгадаг. Юу гэж буруутгадаг вэ гэхээр Маркс эхлээд хүнээ засаад дараа нь нийгмээ зас гэдэг. Хамгийн зовлонтой юм бол энэ. Зураг зурууллаа гэхэд өөр, өөр шүү дээ. Тэгэхээр бид бүгд адилхан зураач ээ гээд байвал ялгаа харагдахгүй. Үүнээс харахаар хүн нь хөгжиж байж нийгэм нь хөгжинө гэдэг зөв зам. Зөв зам гэж үзэхээс ч өөр арга байхгүй. Сонголт байхгүй юм чинь яах юм. Эхлээд нийгэм нь гоё диваажин шиг болоод дараа нь хүн нь гоё болно гэж байхгүй.

-Өөрөө экс ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын багт ажиллаж байсныг мэдэх юм. тэр үед пиар ч тулхтай байж. Нэгэн үе улсын хаан мэт явсан тэр хүний нэр алдарт таны нөлөө их байсан гэж хардаг. Санал нийлэх үү?

-Миний нөлөө ч гээд байх юм юу байх вэ дээ. Би Тамгын газар нь хэвлэлийн албаны даргаар нэг жил 10 сар ажилласан.

Гэхдээ Н.Энхбаяртай цуг ажиллах маш хэцүү. Яагаад гэвэл өөрөө надаас илүү PR-чин. Өөртэй нь ажил яриад суухад манай хүн аль хэдийнэ төлөвлөгөө, бодлого нь өөрт нь бий болчихсон байдаг байлаа. Би бол гүйцэтгэгч төдий. Би юм яриад ингэх үү гэхэд сонсоно. Гэхдээ миний санаа бодлоор явахгүй. Оронд нь инженер, байгалийн ухааны хүн байсан бол магадгүй би өөрийн санаа бодлыг хэлээд хэрэгжүүлэх боломж байх байсан байх.

-Та одоо пиарын зөвлөгөө хэр өгч байна вэ?

-Ерөөсөө өгөхгүй байгаа. Манай найзууд, чи одоо хэний пиарыг аваад, хэнд зөвлөгөө өгөөд байгаа юм гэж гайхдаг. Яах вэ, зөвлөгөө өгдөг ганц хоёр найз бий л дээ. Дөнгөж гарч ирж буй хүмүүс байх нь элбэг. Түүнээс биш пиарчид шиг сонгуулиар 4 хүн гаргалаа гэж ярих хэмжээний юм надад байхгүй. Ер нь ч тэгээд пиарчид ч гаргадаг юм биш, цаг үе өөрийнхөө баатрыг төрүүлдэг. Өнгөрсөн сонгуулиар жишээ нь яагаад У.Хүрэлсүх ялсан бэ гэвэл өөр “хүн” байгаагүй. Өнөөдрийн түвшинд ч Ерөнхийлөгчийн суудалд очих өөр албан тушаалтан алга л байна.

-Хадуураад асуучихад та У.Хүрэлсүхийг хэр сайн Ерөнхийлөгч хийж байна гэж дүгнэдэг вэ?

-Ерөнхийлөгч гэдэг бол улс үндэстний эв нэгдлийг хангах, хадгалах үүрэгтэй албан тушаал. Энэ үүргээ сайн биелүүлж байгаа. Манайхан Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, УИХ-ын ажилд хутгалдаж орохыг сайн гэж үзэцгээх нь бий. Ингэж хутгалдаж орсон тохиолдол ч цөөнгүй. Миний ажиллаж байсан Н.Энхбаяр, Ц.Элбэгдорж нар тийм л байлаа.

Зарчим нь өөр шүү дээ. Ерөнхийлөгч метроны мөнгө босголтой нь биш. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хийх ёстой юмаа хийж байвал шударга ёсонд нийцэж байна аа гэсэн үг. Тэгэхгүй Засгийн газрын ажилд оролцоод л, ахмадуудын тэтгэврийг тэглэ, энийг ингэ, хүүхдийн мөнгө өсгө гэсэн үүрэг даалгавар өгөөд л эхэлбэл асуудал үүснэ. Түүнийг нь Засгийн газар нь биелүүлэх гэж явахдаа хямрал үүсгэнэ. Халамж хавтгайрч, татвар нэмэх нэг үндэслэл мөн биз. Ер нь зовлонтой нь аливаа асуудлын нэг талыг нь шийдэхээр өөр нэг асуудал гараад ирдэг. Нийгмийн нэг бүлгийг  анхаараад халамж үзүүлэх гэхээр нөгөө бүлгийн эрх ашгийг хохироож байдаг. Яг тэнцүү яаж ч шийдэх боломжгүй. Яагаад гэвэл энэ чинь амьдрал.

-Ахмадуудын тэтгэврийг тэглэх тухайд та Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийг хэлж байх шиг байна. Түүнийг жинхэнэ PR-ын Ерөнхийлөгч байсан гэж боддог?

-Мэдээллийг түгээхийн хувьд л пиар хийсэн болохоос сонгодог утгаараа энэ бол пиар биш. Зүгээр л ухуулга сурталчилгаа, пропоганда. Ямар ч үндэслэл, судалгаагүй амлалт, попролт араасаа үргэлж асуудал дагуулж байдаг. Манайд жишээ нь улс төрчдийн амьдралгүй амлалтаас болж олон нийт, ард иргэд нь маш гомдомтгой, шүүмжлэмтгий, хүлээлт өндөртэй болчихсон. Уг нь Монгол Улс бол дэлхийн яг дундаж улс шүү дээ. Эрэмбэлбэл дэлхийн 200 улсын 100-д байгаа жагсаж байгаа дундаж улс. Гэтэл ард иргэд нь яагаад тийм их гомдомтгой, шүүмжлэмтгий болчхоод байна вэ гэвэл бидний хүлээлт их байна. Төр засгаасаа асар их зүйл хүсэж, хүлээдэг. Бараг диваажин бүтээж өгөхийг шаардаж ч мэдэх. Буруутан нь хэн юм. Төр засаг өөрөө. Төр засгийг бүрдүүлж байгаа улс төрчид өөрсдөө. Хэрэгтэй, хэрэггүй баахан юм амлаад байхаар сонгогчид нь ийм болох нь аргагүй шүү дээ.

-Төр засгаасаа ингэж их зүйл хүсэх чинь өөрөө гажуудал юм аа гэдгийг хэлээд өгчих хүн ч байхгүй, ойлгох нийгэм, олон нийт ч байхгүй байна шүү дээ?

-Хэлэхээр өөдөөс нулимж байгаа байхгүй юу. “Чи юу яриад байгаа юм. Энэ бага цалин тэтгэврээр чинь ээж аав, эмээ өвөө чинь яаж амьдрах юм” гэж байгаа юм.

-Өөрөөр хэлбэл та олон нийтэд өөрсдөд нь, өөрсдийнх нь санаа бодолд асуудал байна гэх гээд байна, тийм үү?

-Тийм. Манайхан хүнээр жишээлбэл айлын эрх жаахан хүүхэд шиг болчхоод байгаа юм. Жаахан юм хэлэхээр л гомдоод, буруу хараад суучихдаг даа. Тэгээд маш их хүлээлттэй. Социализм сайхан нийгэм байгаагүй. Гэхдээ муухай нийгэм ч гэх нь хаашаа юм. Би түрүүн хэлсэн дээ, бүгд адилхан тэгш эрхтэй амьдаръя гэдэг үндсэн зарчимтай тогтолцоо шүү дээ. Намайг дунд сургуульд байхад коммунист нийгэмд бүх юм үнэгүй болно гэж манай багш хэлж байсан юм. Тэгэхэд 2000 он хол санагдаж байлаа л даа. Бид тэгэх л юм байна гэж бодож байсан. Ийм үзэл санаагаар хүмүүжсэн хүмүүсийн буруу ч биш юм даа.

-Ямар сэтгүүл зүй байна тийм нийгэм байна гэж Х.Наранжаргал багш хэлсэн. Санал нийлэх үү?

-Нийлнэ. Яагаад гэвэл сэтгүүл зүй өөрөө нийгмийнхээ тусгал болж байдаг.

-Гэхдээ эсрэгээрээ ямар нийгэм байна, тийм сэтгүүл зүй байна гэж хэлж болох уу? 

-Бас л болно. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүй, нийгэм хоёр нэг зоосны хоёр тал юм. Олон нийтийн санаа бодолд нийцүүлж бид мэдээллийг бэлтгэж, түгээх ёстой. Олон нийтэд хэрэгтэй, сонирхолтой, чухал мэдээллийг хүргэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл бид олон нийтийн санаа бодол гэдэг юмаа л дагаад яваад л байгаа биз. Зарим хүмүүс сэтгүүл зүйг нийгмээсээ түрүүлж алхах ёстой гэж ярьдаг. Энэ сайхан л даа. Гэхдээ боломжгүй. Яагаад гэвэл нийгмээсээ урьтаж ярьж, бичээд эхэлбэл олон нийт хүлээж авахгүй. Ойлгохгүй. Гэхдээ бидэнд нэг давуу тал бий. Тэр нь сонголт. Ямар асуудлыг, ямар өнцгөөр олон нийтэд хүргэх вэ гэдгээ өөрсдөө сонгох давуу тал байна. Тэрийгээ яаж, ямар байдлаар ашиглах вэ гэдэг л бидний гол асуудал. Энэ тухайд бид нар чанартай сэтгүүл зүйг хөндөж болох юм.

-Ерөөсөө сэтгүүл зүй нийгмийн шүүмжлэлийн гол бай болчхоод байгаа. Сэтгүүлчид худалдагдсан, зөвхөн дамжуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байна гэх мэтээр. Үнэндээ сэтгүүл зүй, сошиал хоёрыг ялгахад бэрх болсон. Сошиалчдыг хүртэл сэтгүүл зүй, сэтгүүлчид гэж хараад байгаа нь өрөөсгөл байна л даа?

-Үнэхээр ийм болчхоод байна л даа. Манай найз нөхөд ч гэсэн “Танай сэтгүүл зүй хэрэг алга аа, чи ямар шавь бэлдээд байна аа” гэх мэтээр шүүмжилдэг. Үнэхээр ч сэтгүүл зүй нийгэм, олон нийтийнхээ итгэлийг алдчихсан.Наяад оны сүүл үед нийгэм сэтгүүл зүй, сонин хэвлэлд маш их итгэдэг байсан. Сонин хэвлэл дээр юу гэж бичнэ тэр бол үнэн гэж хүлээж авдаг байлаа. Тиймээс сэтгүүлчийн мэргэжлийн нэр хүнд ч өндөр байсан. Одоо нийгмээ хувааж байна. Улаан цэнхэр, ардчилсан, коммунист, хөдөө хот гэх мэтээр хувааж байна. Үнэндээ мэргэжлийн, сайн сэтгүүл зүй нийгмээ хуваах биш нэг болгох ёстой. Францын хувьсгалыг хэн хийсэн юм. Хэвлэл мэдээллийнхэн, сэтгүүлчид хийсэн шүү дээ.  

-Таны найзын хэлдгээр та хүртэл энд буруутай юм биш үү?

-Одоо буруутай, буруутай. Хүлээн зөвшөөрч байна.

-Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судалгаанаас үзэхэд 2022 оны байдлаар Монголд  451 хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс 188 сайт тогтмол үйл ажиллагаа эрхэлж байна. Сонин сэтгүүлийн тоо сүүлийн жилүүдэд тогтмол буурч сайтын тоо өсөж ирсэн гэсэн судалгааг гаргажээ. 3,5 сая хүн амтай улсад энэ хэтийдсэн статистик биз дээ?

Үнэхээр хэтийдсэн тоо л доо. Гаднын багш, судлаачид сонсоод гайхдаг. Нэг хэсэг маш их сонинтой, дараа нь маш олон телевизтэй болсон. Одоо сайтуудын эрин үе явж байна.

-Шалтгаан нь юу юм бэ?

-Шалтгаан нь ерөөсөө улс төр. Яагаад гэвэл улс төрчид бүгд хэвлэл мэдээлэлтэй байхыг хүсэж байна. Чадалтай нь телевизтэй, арай дунджууд нь сайттай. Тэрнээс доошилбол үгүй ядахдаа л сэтгүүлчтэй байхыг хүсэж байна. Энэ юуг хэлээд байна вэ гэвэл манайд улс төр эдийн засгаас илүү ашигтай байна. Ер нь бол манай улс төр бизнес болчихсон шүү дээ. Гажуудал байхгүй юу. Уг нь зөв явбал эдийн засаг нь эдийн засгаараа, улс төр нь улс төрөөрөө, нийгэм нь нийгмээрээ явах ёстой. Хөгжингүй улсуудад сэтгүүл зүйн мэдээллийн нэгт эдийн засаг буюу эдийн засгийн сэтгүүл зүй байдаг. Манайд улс төр ноёрхдог. Зарчимгүй болчихсон. Сэтгүүл зүй, сошиал сүлжээ нь сүүлдээ цагдаа шүүхийн ажлыг ч хийж байна. Энэ буруу зүй тогтол юм л даа. Сэтгүүл зүй зорилгоо мартсан байна.

-Технологийн хөгжил сэтгүүлзүйг ерөөс хүн төрөлхтнийг, тэдний амьдрах хэв маяг, соёл, этик, үнэт зүйлийн хэмжүүрийг хүртэл өөрчилж байна. Сэтгүүл зүйг сошиал зүйгээс ялгах ч бэрх болчихлоо. Энэ тохиолдолд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлч бид яаж ажиллах ёстой юм бэ?

-Ялгагдах ёстой. Ялгагдахын тулд нэгдүгээрт, илүү судалгаатай, задлан шинжилсэн, нотолгоотой асуудлыг хөндөж, мэдээллээ бэлтгэж түгээх ёстой. Энд мэргэжлийн стандарт гэдэг юмыг л барихыг хичээх ёстой. Хоёрдугаарт, сошиал дээр сэтгүүлчид янз бүрийн мэдээ тавиад байдгаа болих ёстой.

-Тэгвэл уншилт, хандалт байхгүй болчихно шүү дээ?

-Шулуухан хэлэхэд сошиалаас ялгагдахын тулд золиос хийх ёстой. Өнөөдөр фэйсбүүк яагаад өндөр хэрэглээтэй байна вэ гэвэл сайтууд хандалтаа өсгөхийн тулд ашиглаж байна. Өсгөхийн тулд тэр өрсөлдөөн рүү орж байна. Үүнийг ойлгож болно. Гэхдээ ингээд яваад л  байвал давстай ус ууж байгаатай адилхан, уух тусам ам цангана. Бид хоорондоо өрсөлдөх тусам сэтгүүл зүйгээсээ улам бүр алсраад байна. Түрүүн хэлсэнчлэн нийгэм үнэн бодит мэдээлэл, эрүүл мэтгэлцээн, үзэл бодол, оюун санааны өрсөлдөөн гэдэг юмгүй болно. Тэгээд энэ нийгэм мангуу л болно шүү дээ. Арай ч доод түвшинд очсон гэж хэлмээргүй л байна л даа. Дордсон уу, дордоод байна уу гэвэл тийм. Уг нь бид дундаас дээд түвшинд байх ёстой юм. Монгол улс ч гэсэн сонин улс шүү дээ. Манайх шиг хоёр их гүрний дунд амьдардаг улс дэлхий дээр байхгүй. Энд бид яаж тэсээд байгаа юм бэ гэвэл зүгээр л Их Монгол Улс, их гүрэн байгуулж байсан итгэл, бишрэл, сүсгээрээ л байгаад байгаа юм.

-Баабарын ярьснаар бол хоёр том гүрний дунд сэндвич болж байгаа учраас л оршин тогтнож байгаа гэдэг...

-Шууд тэгж хэлж болохгүй. Би сүүлийн үед түүхийн багш нартай найзлаж, түүх их сонирхож, сонсдог болсон. Залуудаа тийм бодолтой байсан. Онолоор л бүх юмыг ярьдаг байлаа шүү дээ. Үнэндээ, нарийндаа бидний түүх их өөр юм байгаа байхгүй юу. Хамгийн гол нь бид Оросыг бүтээсэн. Алтан ордны улс Москва хотыг хүчтэй болгосон. Москва нулимсанд дургүй гэдэг үг ямар учиртай вэ гэвэл Москва татвар хураагаад бусад хотоороо явна. Нөгөө хэд нь уйлж дуулаад ямар ч мөнгө цаас, тариа, будаа алга аа. Ган гачиг их байна гэхээр, солиороод бай Москва нулимсанд итгэдэггүй ээ гэж байсан.

Хятадыг хэн Хятад болгосон бэ гэвэл бас л бид. Бид гэдэг дээр зөвхөн Монголчуудыг хэлж байгаа юм биш. Нүүдэлчид Хятад улсыг бий болгосон.

Бид зарим юмыг хэтрүүлж хийдэг, хэтрүүлж ойлгодог. Өнөөдөр бараг сэлэм бамбай бариад байлдах гэж байгаа юм шиг л ярьцгаадаг. Зарим нь гутраад л, ийм байсан улс одоо хэрэг алга л гэнэ. Одоо бид байгаа юмаа бодитоор харж, онцлог давуу талдаа тохирсон хөгжлийн концепцээ олж, тодорхойлж цааш явах цаг болсон. Энэ чинь л чи бид хоёрын яриад байгаа философийн асуудал байхгүй юу.

Сингапур гэж үндэстэн байхгүй. Непаль, Балба, Энэтхэг, Пакистан бүгд хятадууд. Далайн жижиг тосгонууд. Тэд бид аль нэг зэргэлдээ улсынхаа дүүрэг болохгүй ээ, тусдаа улс болмоор байна гэж тохироод л өөр, өөрсдийн хөгжлийн бодлого, загвараа тодорхойлоод тусгаар улс, бүр хөгжилтэй улс болчихсон явж байна. Гол нь улс шиг улс байхын тулд хэлсэн ярьсандаа байна, дүрмээ дагана гэсэн. Сингапур гэхэд хэл нь англи, Боловсролын тухай хууль, Үндсэн хууль, шүүх тогтолцооны хуулиа англиар гаргасан. Сингапур яагаад үсрэнгүй хөгжчихсөн юм бэ гэвэл жараад оны үед Хятад соёлын хувьсгал гээд барууны ертөнцөөс өөрсдийгөө хаачихсан. Ганцхан Сингапур үүд хаалгаа нээгээд, зөвхөн электроник үйлдвэрлэл явуулна гээд дүрмээ зохиочихсон. Хоёрдугаарт, манай хүмүүсийг сургаж өг, бид та нараас татвар авахгүй гэсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл Сингапурыг хөгжүүлэх жор, технологи Сингапуртаа л байгаа биз. Монголд ийм технологи, жор тохирохгүй. Цаг үе, сэтгэлгээ өөр болчихлоо. Дээрээс нь бид янз бүрийн үндэстэн биш нүүдэлчин Монголчууд. Эртний Хүннүгээс эхэлсэн шашин соёлтой, их гүрэн байсан түүхтэй. Бид хөгжлийн жор, технологио өөрсдөө л олох ёстой. Олчихвол дороо хөгжинө. Олохоос өөр арга байхгүй. Олохгүй бол мөхнө.

-Та ингэхэд сэтгүүлч болоогүй байсан бол ямар мэргэжилтэй болох байсан бэ? Сэтгүүлч болох нь таны өөрийн сонголт байсан уу?

-Би 9-р ангиасаа сэтгүүлч болохыг хүсэж байсан. Аравдугаар ангид байхдаа шүлэг бичдэг байсан. Тэр чинь 1989 он. Тэр үед утга зохиол уран сайхны номд миний шүлэг нийтлэгдэж байсан.

-Ямар шүлэг вэ?

-Сурагчийн тухай л…

-Одоо бичиж байгаа юу?

-Болгар луу сургуульд яваад тэгээд л больсон доо. Хүрээлэл, орчин байхгүй болсонтой холбоотой. Шүлэг бичдэг байхдаа Залуучуудын соёлын төвийн яруу найргийн дугуйланд явдаг байсан юм.

-Таны бага нас хаана өнгөрсөн бэ?

-Би хотын хүн шүү дээ. Манай аав Ховдын хүн. Улиастайн цэргийн ангид офицер хийж байсан. Би бол хотод төрж өссөн. Ээж Архангайн хүн. Гутлын үйлдвэрт насаараа ажилласан. Би өөрөө Болгарт Соёлын их сургууль төгссөн. Тэнд шүлэг найраг бичих орчин байхгүй. Ерэн он ч гарлаа, наймаа л ярина уу гэхээс шүлэг найраг сонин биш болсон цагтай золгоод л шүлэг найргаас хаясан.

-Та наймаа хийсэн үү?

-Хийж л байсан л даа. Гэхдээ би наймаачны эв дүй, одгүй хүн. Түүнийгээ ойлгоод больсон. Ганзагын наймаа гэдэг чинь амар ажил байгаагүй. Маш хэцүү өгөгдөлтэй, аз нь шовойсон хүмүүс л хийж байсан ажил.

-Та сэтгүүлчээрээ ажиллаж байсан уу?

-Үгүй дээ, бараг. Дөнгөж сургуулиа төгсөөд Ардын эрх сонинд 3 хоног суусан. Ажилласан ч юмгүй л дээ. Багш болох маш их сонирхолтой байсан. Том том багш нараа хараад энэ хүмүүс шиг гоё хичээл заах юм сан гэсэн бодолтой оюутан байлаа. Тухайн үед Ардын эрх сонин хамгийн том сонин байсан. МУИС-д давхар анкет бөглөчихсөн. 1995 онд магистраас дээш зэрэгтэй хүн их сургуульд багшилна гэдэг хууль гарсан юм билээ. Миний тухайд магистртаа сураад ирсэн болохоор шууд л тэнцсэн хэрэг.

-Болгарт бакалавраас гадна магистраа сураад ирсэн хэрэг үү?

-Сургуульдаа голч нь 4,5 буюу онц төгссөн юм. Онц төгссөн оюутнууддаа магистрын сертификат өгч байсан юм. Бакалавр төгссөн ч шууд магистрын зэрэгтэй ирсэн гэсэн үг. МУИС-д олон улс, реклам, сэтгүүл зүйн олон нийтийн харилцаа гэсэн хичээлүүд нь багшгүй. Азаар багш нарынхаа орсон лекцүүдийг канондоод авчирсан байсныг хэлэх үү орчуулаад анхныхаа лекцийг бэлдэж байлаа.

-Таны ертөнцийг үзэх үзэл, мэргэжил сонголтод хамгийн их нөлөөлсөн хүн эсвэл зүйл юу вэ?

-Данзан гэдэг багш байсан юм. Шатарынхан сайн мэднэ дээ. Сэхээтний төөрөгдлийн үед хэлмэгдсэн, Боловсролын их сургуульд багшилж байсан, орос хэлэндээ гарамгай буриад хүн. Тэгэхэд Орос сониныг Монголоор орчуулдаг, тэр нь ч өндөр цалинтай, өөр ажил хийдэггүй, тэгээд шатар тоглодог хүн байлаа. Энэ хүн л мэргэжил сонголт ер нь үзэл санаа төлөвшихөд их нөлөөлсөн дөө.

Анх шатраар танилцаж шавь болоод дараа нь шүлэг, улс төр, нийгэм, сэтгүүл зүй ярьдаг болсон. Надаас гадна багш шавийн барилдлагатай зөндөө хүн бий. Өөрөө мундаг яруу найрагч биш л дээ. Гэхдээ онол сайн мэддэг. Нууц товчооны гол онолч Ш.Гаадамба гуай багш хоёр найз. Хоорондоо маргалдана. Манай Данзан багш Жамухыг, Жамуха гэдэг бол зохиомол дүр. Жамух-Замух гэдэг үгнээс гарсан. Яагаад гэвэл Жамуха гэдэг үг чинь овог нь их ойлгомжгүй шүү дээ. Жадаран ч билүү, гэнэт гараад ирдэг өмнөх түүх нь тодорхойгүй. Тэгэхээр Чингисийн дүрийг л  тодотгохын тулд гаргаж ирсэн зохиомол дүр гэх мэтээр маргана.

-Таныхаар Монголын хамгийн сайн яруу найрагч, зохиолч гэвэл хэнийг нэрлэх вэ?

-Ер нь ойлгомжтой шүү дээ. Д.Нацагдорж, Б.Явуухулан, сүүл үеийнхнээс Б.Лхагвасүрэн байна.

Утга, уран зохиол дээр тэр сайн гэж хэлэхэд үнэхээр хэцүү. Д.Нацагдоржийн “Миний нутаг” шүлэг байлаа гэж бодоход мэдрэмж-тоочимжийн шүлэг. Түүнийг Б.Явуухулан ухамсар-сэтгэлгээний шүлэг болгосон. Б.Лхагвасүрэн сэтгэл зүй-зөн билгийн шүлэг болгосон. Жишээлбэл “Боржигоны бор тал” байна. Тийм учраас би сайн гэж хэлж байгаа юм. Үнэхээр л манай орчин үеийн яруу найргийн оргилууд. Бас “Тунгалаг Тамир”-ын үгнүүд их гоё. Кинон үг диалоги нь маш их яригддаг. Үнэхээр агуу зохиол.

Орчин үеийн яруу найраг надад үнэхээр таалагддаггүй юм. Үнэнээ л хэлье. Сүүлийн “Болор цом”-оос манай шавь шагнал аваад сайхан л байна л даа. Гэхдээ яг орчин үеийн яруу найрагчдын шүлгийг харахад яг юугаараа уран яруу байгаа юм. Эвдчихсэн юм шиг л байх юм байна шүү дээ. Миний ойлголтоор Монгол шүлгийн гол дэг нь толгой холбох. Гэтэл одоо толгой холбох хамаагүй болчихсон юм уу, ярьж хүүрнэж байгаа юм шиг болчихсон. Сүүл холбоод байна уу гэхээр бас тийм биш. За яах вэ, энийг орхиё гэхэд гол нь яг юу хэлэх гээд байгаа юм. Би чинь бас эстетик /гоо зүй/ гэдэг хичээлийг Болгарын нэг “ноймор”-ын багшаас гурван семестр лекц сонссон хүн шүү дээ. Исак Паси гээд еврей гаралтай, социализмын үеийн нэр хүндтэй философич багш маань “Яруу найраг гэдэг бол их энгийн юмыг агуу санаа болгодог урлаг” гэсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл нар мандлаа ямар сайхан юм бэ гэдэг нь яруу найраг биш. Харин нар мандлаа гэдгийг хүний санаанаас гарамгүй бүр дээд түвшинд уран яруу илэрхийлж гаргах нь яруу найраг байхгүй юу. Тэгж байж шүлэг болно гэх мэтээр зааж байлаа л даа.

-Таны үед “Гоо зүй” гэдэг хичээлийг 3 семестр үзэж байжээ. Би гэтэл сэтгүүлчээр суралцсан оюутны 4 жилдээ гоо зүйн хичээл байтугай бараг ийм үг сонсоогүй төгссөн. Таны үед тийм чухал байсан хичээл одоо яагаад орохоо больчихсон юм бэ?

-Одоо харин тийм л болчихсон. Хэн мэдэх вэ. Нэг сайд гараад сургалтын систем хамаг юм өөрчлөх юм байна шүү дээ. Ерөнхий суурь дээрээ сонгоод үзэх боломж манай оюутнуудад байгаа. Гэхдээ нэг л семестр, 3 кредитийн түвшинд судлах хөтөлбөртэй.

-Сэтгүүл зүй, гоо зүй хоёр юун дээр огтлолцох вэ?

-Философи дээр огтлолцоно. Одоо эргээд бодоход Исак Паси багшийн хичээл юун дээр төвлөрч байсан бэ гэвэл ерөөсөө л философи, ертөнцийг үзэх үзэлд байгаа юм. Гэхдээ тэр багш хичээлээ их сонин заадаг байсан. Манай дээр гоо зүй гэж юу вэ, мөн чанар онцлог гэж эхэлдэг шүү дээ. Гэтэл тэр багш 1 семестрт нэг хүний философийг ярина. Эхний семестрт Испанийн философич Мигель де Унамуно /Miguel de Unamuno/-г ярина. Хоёр дахь дээр нь Германы философич Шопенгауэр /Schopenhauer/, гурав дахь дээр нь Счеллинг / Schelling/ гэдэг ч юм уу ярьж байгаа юм. Тэгээд л дуусаж байгаа юм. Тэр багшийн лекцэд гаднын яруу найрагч, зохиолч нар их суудаг байсан. Нэг семестрт нэг хүн ярьдаг байсан ч шалгалт авахдаа үндсэн ярьсан хүмүүсийнхээ талаарх асуултыг л оруулна. Тэгээд нэг өгүүлбэр хэлүүлээд л болоо. Зогс гээд олон юм яриулахгүй хамгийн гол юмыг нь л хэл гэдэг байсан. Тэгээд би яах вэ дээ хэл ус нэг их байхгүй нэг юм түгдчээд хэлэхээр зогс, болсон гээд 3 өгүүлбэр хэлээд онц аваад гардаг байсан.

-Сонирхоод асуучихад таны шалгалтын асуулт жишээ нь юу байсан бэ?

-Мигель де Унамуногийн гол философи юу вэ гэж асуухад би өөрийнхөөрөө хариулж байсан. Гол цөм нь сонголт байна гэдэг нь нүгэл байна гэсэн үг гэдэг санаа л даа.

-Жаахан тодруулж болох уу, багш аа?

-Унамуно бол амьдралын философич хүн л дээ. Гол үзэл санаа нь Христийн нүгэл бол хүний мөн чанарт оршиж байдаг. Амьдрал, мөн чанар гэж юу юм бэ гэхээр хүн бол дуалист чанартай. Нэг талдаа бурхан нөгөө талдаа чөтгөр суучихсан, энэ зөрчилдөөн дунд амьдардаг. Энэ зөрчлийн илрэл нь сонголт. Сонголт байна аа гэдэг ямар нэгэн харуусал байна гэсэн үг. Би тэр үед тэгсэн бол гэдэг ч юм уу. Хүн байнга сонголт дунд амьдарч байдаг. Одоо ингээд сонсоход аягүй сонин сонсогдож байгаа биз.

-Таны шавь нараас Монголын өнөөгийн сэтгүүл зүйд цөөнгүй ажиллаж байгаа байх. Таны үнэлдэг сайн сэтгүүлч гэвэл хэнийг онцлох вэ?

-Яг энэ, тэр гэж нэрлэх хэцүү. Бодож ч байгаагүй юм байна. Шинэ юм эхлүүлж байсан гэвэл Лунтангийн Болормаа агсныг онцолно. Үнэхээр шинэ сэдэв, эдийн засгийн сэтгүүл зүйг гаргаж ирж шинэ үзэгдэл болгож байсан. Анх сурвалжилгын номоо гаргаад манай тэнхимд 50, 50-г өгч байсан юм. Тэгээд би гайхаад, болж байгаа юм уу, мөнгө цаас гэсэн чинь “Зүгээр ээ, би тэнхимдээ өртэй хүн. Та бүхний хичээл, лекцийг сонссон учраас” гэж байлаа. Бичлэгийн хувьд би Б.Золбаярыг хэлнэ. Уран тансаг, заримдаа шинэ үг зохиогоод ч байгаа юм шиг /инээв/. Асуудлыг хөндөж, гаргаж тавьж байсан, дайчин гэвэл зөндөө шавь нар байгаа.

-Тэгвэл шавь гэж баригдахгүйгээр сайн сэтгүүлч гэвэл?

-Би дандаа хуучны хүмүүсээ хэлэх гээд байна л даа. Жишээ нь Л.Түдэв гуайг онцолмоор байна. Тухайн цаг үедээ л сэтгэгчийн хэмжээний агуу юм хийж байж. Эсээ, өгүүллэгүүдээрээ Монголчуудын нүдийг нээж байлаа.Сэтгэлгээг нь ч задалж байсан.

Телевизийн сэтгүүлч гэвэл Д.Амбасэлмээ, Ш.Гүрбазар гэх мэт нэрлэвэл зөндөө. Шинэ үеийнхнээс гэвэл төвөгтэй.

-Одоо бараг шүүмжлэх нь их байна уу?

-Үнэхээр энэ сайн байна гэчих юм ховор байна л даа. Гэхдээ Монгол тулгатны 100 эрхэм нэвтрүүлэг үр нөлөө талаасаа их сайн шүү. Монгол хүн гэж хэн юм, ямар байсан, ямар үлгэр жишээ үзүүлэх ёстой юм гэдгийг харуулж чадсан. Харамсалтай нь зогсчихлоо. Бидний нийлж, нэгдэж юм хийж чаддаггүйн жишээ Монгол тулгатны 100 эрхэм гэж болно л доо. Уг нь энэ нэвтрүүлэг явж байсан бол эрэлт ихтэй, сайн нэртэй. Тэр хэрээрээ бодлоготой явбал миний ярьсан шиг Монголчуудын үнэт зүйлийг тодруулах, цаашилбал хөгжлийн жороо олоход түлхэц үзүүлэх нэвтрүүлэг болох байсан. Харамсалтай нь зогсчихлоо. Зогсохоосоо өмнө улс төржилт нь ихэссэн. Ер нь хүнээр дамжуулж цаг үе, нийгмийн баатар болон үнэт зүйлийг тодруулах нь олон нийтэд их үр нөлөөтэй арга юм.

-Монголын сэтгүүл зүй дэлхийн сэтгүүл зүйн хаана явж байна гэж та үнэлэх вэ?

-Манайх яг л дунд нь яваа. Би хааяа Оросын мэдээ үздэг. Яг манайхтай адилхан. Бидний Оросыг дуурайсан школ хэвээрээ л гэсэн үг. Барууны стандартаа дагаж байгаа телевизүүд байна л даа. Гэхдээ дийлэнх телевизүүд Орос школоо дагасан хэвээр байна. Асуудлыг шийдэх гэснээ дүгнэлт рүү ороод л.

-Дашрамд асуучихад zarig.mn сайтын захирал, сэтгүүлч Н.Өнөрцэцэгийн кэйс, түүнтэй холбоотой хэрэг нийгэмд дуулиан, талцал үүсгээд байна. Энэ тухайд таны байр суурийг сонирхъё?

-Иргэний үзэл бодлоо илэрхийлэх, үзэл бодлын эрх чөлөө талаас үзвэл маш харамсалтай кэйс. Яагаад гэвэл ардчилсан нийгэмд сэтгүүлч хүнийг тодорхойгүй зүйлээр баривчлаад шоронд хийх нь зөв зүйл биш. Буруу ч байсан тэр хүний үгийг сонсох ёстой юм.

Харин сэтгүүл зүй буюу мэргэжлийн талаас харвал зариг сэтгүүл зүйг заримдагласан. Энэ талаар “Заригийн заримдаглал” гэдэг шүүмж бичиж Балдорж сангийн уралдаанд өгч байсан. Олон юм ярьмааргүй байна, гурван зүйл дээр би их эмзэглэдэг.

Дан Зариг ч гэхгүй нийгмийн сүлжээнд байгаа хэвлэл мэдээллийнхэн, лайв хийдэг, нэгнийхээ нэрийг бариад явж байдаг нөхдүүдэд хэлэхэд нэгдүгээрт, сэтгүүл зүй бол нийгмийг нэгтгэх үүрэгтэй юм. Хамгийн эмзэг, чухал хэрэг дээрээ бид нэг байр суурьтай нэгдэх ёстой гэсэн үг. Гэтэл бид эсрэгээрээ нийгмээ хэт талцуулж байна. Хоёрт, бид үнэнийг, зөвийг олох мэтгэлцээнийг өдөөх үүрэгтэй. Тэгэхгүй зорилготой, зорилгогүй, хувийн хувьсгалын бүх юмыг хольж, холион бантан болгоод зүйрлэвэл зах дээр баахан хүмүүс хэрэлдэж байгаа юм шиг сэтгүүл зүй хийж болохгүй шүү дээ. Энэ тал дээрээ бид алдсан.

Гуравт, жишээ нь Заригийн Н.Өнөрөөг оюутнууддаа энэ сайн сэтгүүлч гэж хэлэх ямар ч боломж байхгүй. Яагаад гэвэл ёс зүй, хариуцлага гэж байх ёстой. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг би яагаад иргэнийх гэж онцолж байна вэ гэвэл энэ сэтгүүлчийн эрх чөлөө биш иргэний эрх чөлөө байхгүй юу. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүлчид иргэнийг зөв үзэл бодолтой болоход, үзэл бодлоо зөв илэрхийлэхэд  туслах ёстой.

Бид энэ эрх, эрх чөлөөг ашиглаж байгаа. Энэ эрх, эрх чөлөөг Үндсэн хуулиар хүлээн зөвшөөрч, тунхагласан учраас бид энэ замаар нийгэмд болж буй үйл явдал, болохгүй байгаа асуудлыг гаргаж тавих, олон нийтийн санаа бодолд нөлөөлөх боломж, эрх юм. Түүнээс энэ сэтгүүлчийнх биш. Сэтгүүлч гэдэг ерөөсөө эрх дархтай хүн ч биш. Сүүлийн үед сэтгүүлч гэхээр л микрофон бариад дурын байгууллагаар ороод үнэнээ хэл, энэ яачихсан юм, ийм байх ёстой юм биш үү гэх мэтээр тулган шаарддаг, загнаж зандардаг болсон байна.

Би дээрх шүүмжийг Ганжаргал эмч эхнэртэйгээ орсон ярилцлага дээр анализ хийсэн л дээ. Тэр сэтгүүл зүйн ярилцлага биш. Сэтгүүл зүйн ярилцлага гэдэг төрөл жанр бол зорилго бүхий харилцан яриа юм. Тэртээ 1931 оны тодорхойлолт шүү дээ. Зорилготой байх ёстой, харилцан ярих ёстой. Сэтгүүлч бас өөрийн байр суурьтай, санаа оноотой. Юу хэлж, хэлүүлэх гэсэн юм цаанаа зорилготой байх ёстой. Түүнээс биш энэ байцаалт биш шүү дээ. “Ингэсэн юм биш үү, яагаад хэлж болдоггүй юм, хүний боолгосон сорви мөн байгаа биз дээ, эмч юм байж яагаад мэддэггүй юм, сохор доголон хүн ч харна шд наадахыг чинь”... Ийм ярилцлага байж болохгүй шүү дээ. Энэ ярилцлагыг үзэх юм бол үнэхээр шархирна. Цагдаагийн байцаалт ч тийм байдаггүй. Хатуухан хэлэхэд 1937 оны байцаалт тийм байсан байж магадгүй, хатуухан хэлэхэд. Сэтгүүл зүйг тэгж хийж болохгүй ш дээ. Сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандарт, ёс зүй гэдэг талаас нь л хэлж байгаа юм шүү. Энэ талаасаа үнэхээр асуудалтай байгаа. Аан, буруу ч гэсэн үзэл бодолтой хүнийг шоронд хийх нь ардчилсан нийгэмж байж болохгүй зүйл мөн үү гэвэл мөн. Гэхдээ аливаа юманд ардчилалд хүртэл хэм хэмжээ байх ёстой. Үүнийг л бид ойлгох хэрэгтэй юм. Би шүүмж дээрээ ч бичсэн, хэрвээ бид энэ хэвээрээ явах юм бол бусдад ялангуяа эрх баригчдад өгөөш болно. Өө энэ сэтгүүлч гүтгэлээ, доромжиллоо гэж хэлээд хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг хаачих боломжийг нээчхэж байгаа байхгүй юу. Магадгүй нэг өдөр масс бүр шалдаа буулаа гэж бодоход тэр үед эрх баригчид бид одоо хэвлэл мэдээллийг хянана гээд цензуртэй болгочих аюул бидний өмнө байна. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүй нэр хүндтэй, эрх мэдэлтэй, хүчтэй байж төр засаг, эрх баригчид биднээс айна. Харин нэр хүндгүй, улам доошлоод байвал биднийг хэн ч хамгаалахгүй. Өнөөдөр жишээ нь яагаад заригийн Өнөрөөг нийгмээрээ хамгаалахгүй байна вэ. Асуудал байгаа байхгүй юу. Хэрвээ үнэхээр зөв сэтгүүл зүй, зөв байсан бол Монголын ард түмэн босно ш дээ.

-Босох уу, багш аа? Тэмцдэггүй ард түмэн шүү дээ...

-Босно шдээ. Тэмцдэггүй гэдэг чинь цаг үе, нөхцөл байдал нь болоогүй учраас л гарсан үг шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл бид, Монгол улс бүх юмаараа дундаж түвшинд л яваа улс. Дордвол босно. Өөр арга байхгүй ш дээ. Монголчууд босдоггүй гэдэг энэ сонин философийг би гайхаад байдаг юм. Босъё гэвэл босдог, тэмцдэг ард түмэн шүү дээ. Ерэн онд боссон л биз дээ. Жагссан. Тэгээд эрх чөлөөгөө олж авсан.

-Гэхдээ яг өнөөдөр бид хөгжлийн түвшин биш гэхэд сэтгэл зүйгээрээ уланд ирчихсэн байгаа биш гэж үү?

-Биднийг халамж, хүүхдийн мөнгө гэдэг ч юм уу зөндөө зүйлсээр торгоогоод байгаа байхгүй юу. Тэр торгоолт нөлөөлөөд, үйлчлээд байна. Гэхдээ нэг өдөр тасарна. Удаан, байнга ийм байгаад байхгүй л дээ. Нөгөө талаар Монгол баян улс. Дэндүү баян улс учраас яаж ч дампуураад, яаж ч сүйрсэн бүр доошоогоо унахгүй дүүжигнээд, торгоогдоод яваад байна л даа. Хэрвээ Малайз ч юм уу, баялаггүй, олон хүн амтай улс байсан бол ийм байдлаар тэсээд байх хэцүү. Жишээ нь нүүрсний хулгай хэдэн тэрбумаар яригдаж байна. Энэ бол аймаар тоо. Гэтэл яагаад тартагтаа тулахгүй, босох дээрээ тулахгүй байна вэ гэвэл бид баян улс.

-Та ер нь өөдрөг үзэлтэй хүн үү?

-Өөдрөг гэхээсээ илүү прагматик хүн.

Бид мундагтаа ингээд яваад байгаа юм биш цаана нь юм байна. Мал байна. Газар байна. Баялаг байна. Оюу толгой гэдэг чинь яг үнэндээ юу юм. Нэг уул шүү дээ. Тийм уул Монголд зөндөө байна ш дээ. Таван толгой бас л нэг уул. Доороо асар их баялагтай уулс байна. Өнгөт, ховор метал байх нигууртай. Энэ чинь дэлхийн ирээдүйн том баялаг, металл. Өнөөдөр Өвөр монголоос л өнгөт, ховор металлын 90 гаруй хувийг олборлож байна. Үнэхээр өөдрөгөөр бодоход бид урагшилж л байна шүү дээ. Ядахдаа л нүүрсний сонсголоо хийчихлээ. Ийм хулгай цаашид гараад байхгүй байх. Ядахдаа багасах байх. Нөгөө талаараа бид Арабчууд шиг амьдрах гээд байх нь буруу юм шиг надад санагддаг. Хүн гэж амьтан өөрийнхөө төлөө амьдрах ёстой, хичээх ёстой. Хөдөлмөрлөх ёстой. Тэгэхгүй Арабчууд шиг төр засгаасаа өндөр хүлээлттэй нэг л өдөр баяжчих юм шиг бодох нь буруу гэж боддог. Одоо нэг агуу афоризм байна шүү дээ, “Асар том уудам нутагтай, цөөхөн хүн амтай улс яагаад хөгжиж чадахгүй байна вэ” гэдэг. Гэтэл үнэндээ гол асуудал чинь эсрэгээрээ хүний цөөндөө байгаа байхгүй юу. Зах зээл хумигдмал байна. Өөрөөр хэлбэл хүний цөөн нь бидний давуу тал биш сул тал байхгүй юу. Энэ сул талаа хэрхэн давуу тал болгох вэ гэдэг жороо бид олж чадахгүй байна. Асуудал энд л байна.

-Бидний урилгыг хүлээн авч, урт ч гэсэн сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэн танд баярлалаа. Таны эрдмийн ажилд амжилт хүсье, багш аа.

Ярилцсан М.Уранчимэг

Эх сурвалж: “Өөрийн гэсэн өрөө” ярилцлагын контент. 2024 он.