О.Баасанхүү: Парламентын дархлаа, гишүүний дархлаа гэдгийг хооронд нь хольж хутган тайлбарлаж байна. Парламент нь өөрөө эрүүгийн гэмт хэрэг үйлдээгүй, мэдлэг боловсролтой, ёс зүйтэй гишүүдээс бүрдэж байж дархлааны тухай ярих үндэс бүрдэнэ
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг мушгин гуйвуулах шаардлагагүй гэж би үзэж байна. Ажиглаж байхад уг хуулийг батлуулахгүй байх зорилгоор зохион байгуулалттай бүлэглэлүүд хар пиар, хуурамч суртал ухуулгын ажиллагаа явуулж байгаа мэт харагдаж байна. Тиймээс байр сууриа товч илэрхийлье. Нэг: Парламентын дархлаа, гишүүний дархлаа гэдгийг хооронд нь хольж хутган тайлбарлаж байна.
Парламент нь өөрөө эрүүгийн гэмт хэрэг үйлдээгүй, мэдлэг боловсролтой, ёс зүйтэй гишүүдээс бүрдэж байж дархлааны тухай ярих үндэс бүрдэнэ. Харин гишүүний хувьд хэн нэгэнд барьцаалагдахгүйгээр гаргасан шийдвэр, санаачилсан хуулийнхаа төлөө улс төрийн шахалт, дарамтад өртөхгүй байх баталгаатай байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, хууль тогтоох үйл ажиллагаандаа хариуцлага хүлээхгүй байх эрх зүйн хамгаалалт шаардлагатай.
Үүнийг хуулиар хамгаалах нь зөв. Гэтэл манай нөхцөлд гишүүний дархлааг буруугаар тайлбарлаж, зарим тохиолдолд гэмт хэрэгтнүүдийн нуугдах “үүр оромж” болгон ашигласан нь бодит үнэн. Тухайлбал, Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль-ийн 41.7 дахь хэсэгт гишүүнийг тодорхой тохиолдолд эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд татахын тулд бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх боломжийг хязгаарласан зохицуулалт бий. Үүнийг практикт буруугаар ашиглах нөхцөл бүрдсэн. Мөн намын жагсаалтын тогтолцоо нь намын удирдлагын хүрээнд авлигын шинжтэй сүлжээ үүсгэх эрсдэлийг бий болгосон.
Үүний тод жишээг 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн жагсаалттай холбоотой маргаан, намын дарга нарын шийдвэр гаргалтын ил тод бус байдал, төрийн эрхийг хууль бусаар авах гэсэн оролдлоготой холбон харж болно. Иймээс парламентын институцийн дархлаа болон гишүүний хувийн хариуцлагыг ялгаж, ойлголтыг зөв болгох нь зүйтэй. Хоёр: Ерөнхийлөгч хууль санаачлах бүрэн эрхтэй.
Гэтэл түүний хууль санаачилсан үйлдлийг “өөрийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх гэсэн оролдлого”, “Монголд дарангуйлал тогтоох гэж байна”, “иргэдийн сонголтыг хуулиар өөрчлөх гэж байна” гэх мэтээр мушгин тайлбарлаж байна. Ерөнхийлөгч бол нийт ард түмнээс сонгогддог албан тушаалтан. Харин УИХ-ын гишүүн тодорхой тойргоос сонгогдож, нийт ард түмний эрх ашигт үйлчилнэ хэмээн тангараг өргөж бүрэн эрхээ хэрэгжүүлдэг.
Гэтэл хуралдаа суухгүй байх, ёс зүйн зөрчил гаргах, гэмт хэрэгт холбогдох, хууль хяналтын байгууллагын шалгалтад санаатайгаар саад учруулах зэрэг үйлдэл нь өргөсөн тангаргаасаа няцсан үйлдэл гэж үзэх үндэслэлтэй. Ийм асуудлыг нийт ард түмний дунд нээлттэй хэлэлцэх боломж олгож байгаа нь харин ч зөв алхам гэж би бодож байна. Хэрэв ийм хариуцлагын механизм байхгүй бол УИХ-ын гишүүний тангараг бодит үнэ цэнгүй болно. Цэрэг хүн тангаргаасаа няцвал дайны үед эх орноосоо урвасанд тооцогдож, хамгийн хүнд шийтгэл хүлээдэг жишээ бий.
Үүнтэй адил, тойргоо төлөөлөн сонгогдсон атлаа улсын нийт эрх ашиг, ард түмний өмнө хүлээсэн үүргээ умартсан гишүүнийг хариуцлагажуулах, шаардлагатай бол солих асуудлыг ярих нь буруу биш юм. Төрийн эрх мэдэл бол хариуцлагатай салшгүй холбоотой. Иймээс парламентын дархлаа, гишүүний эрх, хариуцлагын тэнцвэрийг бодит утгаар нь тогтоох шаардлагатай гэж үзэж байна.
