Д.Мөнхтөр: Соёмбо хадгийг жаазлаад гэр орондоо залбал Жанлавцогзол судрыг гэртээ залсантай ижил. Ажил үйлс бүтэж, эв найрамдал оршино
“Эдийн дээд хадаг, идээний дээд сүү” гэдэг билээ. Монголчууд эрт цагаас бэр гуйх, багш шавийн барилдлага үйлдэх, хүүхдийн үсний даахь авах, бурханд мөргөх, шинэ гэр барих, хурим найр хийх, ахмад настантай золгоход гээд аливаа үйлийг анхлан эхлэхдээ ариун сайхан санааг илэрхийлж хадаг барьдаг билээ. Мөн хишиг даллагын уутыг таван өнгийн хадгаар ороогоод тавьдаг, эсвэл тусд нь таван өнгийн хадгийг эвхээд хадгалдаг уламжлалтай. Энэ нь баян чинээлэг, гай барцадгvй амар тvвшин явахыг бэлгэддэг жамтай юм.
Харамсалтай нь сүүлийн үед энэ ёс заншил алсарч хадаг гэдэг зүйл үнэ цэнээ алдаж эхлээд буй. Хадгийг ямар үед хэрэглэх, хэнд ямар өнгөтэй хадаг барих зэргийг мэдэхгүйгээс уяж, тогтоож болох бүхий л газарт “өргөнө”. Ингээд л хадгийн үнэ цэнэ алдагдаж, модонд уядаг “даавуу”-ны үүрэг гүйцэтгэж эхэлнэ.
Тэгвэл Үндэсний үйлдвэрлэгч “Дөрвөн арвайт” бренд хуучны ёс уламжлалыг сэргээж эдийн дээд хадгийн утга агуулга бүхий дүрс, хээтэйгээр үйлдвэрлэдэг аж. Тэдний онцлог нь хадаг бүр дээрээ гүн утга агуулга бүхий дүрс, хээ, маань мэгзэмийг соёмбо үсгээр бичиж бүтээдэг байна.
Энэ талаар Буддын гүн ухаан судлаач Д.Мөнхтөр хэлэхдээ,
Соёмбо хадаг: “Дөрвөн арвайт” бренд Өндөр гэгээний 390 жилийн ойд зориулж маш онцгой хадаг бүтээсэн. Энэ бол төрийн алтан соёмбыг голд нь залж, энх тунх, эв найрамдалтай оршихын тухайд айлдсан Жанлацогзол номыг соёмбо үсгээр бичиж бэлгэдлийг нь оршоосон. Тиймээс энэ хадгийг жаазлаад гэр орондоо залбал Жанлацогзол судрыг гэртээ залсантай ижил. Ажил үйлс бүтэж, эв найрамдал оршино.
Даш хадаг: Даш хадаг гэдэг нь өлзий хутгийн хадаг гэсэн утгатай төвд үг юм. Амар мэнд мэдэх болон шашны зан үйлд хүндэтгэл үзүүлэхэд хэрэглэнэ. Өргөн хэрэглээнд хэрэглэж болох уг хадгийг зарим үед төлбөрийн хэрэгсэл болгон жишиг тогтоодог байсан үе бий. Бадам лянхуа цэцгэн дээр хорол өлзий лянхуа шүхэртэй, дээд доод захдаа алхан хээтэй. Анхан хээний хажууд “Ум сайн амгалан болтугай” хэмээн монгол бичгээр бичсэн. Мөн хажуу талдаа алхан хээтэй, “Өлзий хутгийн хадаг” гэсэн утгатай төвд үг бичжээ.
Нанжвандан хадаг: Энэ хадгийг ихэвчлэн зан үйлд ашигладаг. Тухайлбал, газар гуйх, бурхан болоочийн буяны зан үйлд ашиглана.
Баранзад хадаг: Энэ бол хүндэтгэлийн хадаг. Төр, шашны томоохон зан үйлд хэрэглэдэг хэмжээгээрээ ч хамгийн урт хадаг юм. Уг хадаг нь тойрсон хамар угалз бадраа хээ болон өлзий, жанцан, бумба, лянхуа, шүхэр, лавай, загас, хорол тэргүүтэй өлзий хутгийн найман тэмдэгтэй байдаг
Хийморийн хадаг: Гал морин жилийг угтаж хийморийн хадаг шинээр бүтээсэн. Хадаг дээрээ зэндмэнэ эрдэнэтэй хийморийн морийг бүтээж өгснөөрөө онцлогтой. Зэндмэнэ эрдэнэ нь хүний сэтгэлийг, морь нь хийморийг бэлгэддэг учиртай. Бидний хийморь ариун бадрангуй байвал сэтгэл ариун, оюун ухаан хурц байна гэсэн бэлгэдэлтэй тиймээс морин жилд хийромийн хадгийг барьж золговол хийморь нь ариун тэгш дэлгэр байна гэж бэлгэднэ” гэлээ.
Таван өнгийн хадаг хамтдаа байх нь мөн л буян хишиг тогтоож эдээр баян, аж амьдрал чинээлэг, гай барцадгүй, гарз хохиролгүй, энх тайван, амар түвшин явахыг билэгддэг байна.
Цагаан хадаг: Эхийн сүүний өнгөтэй, сэтгэл ариун, бодь сэтгэлтэй, өглөгч буянтай. Харанхуйг, гийгүүлдэг амирлангуйн өнгө учир өвчин, барцад, ад, тотгор, хулгай дээрмийг арилгах, санасан зүйлийг бүтээхэд билэгшээдэг.
Шар хадаг: Аливаа муу бүхний зайлуулж, цог золбоо, нас буян, төгс эдлэл, яруу алдар, шашны язгуур үндсийг шинийн сар мэт дэлгэрүүлэх үйлийг бүтээнэ.
Улаан хадаг: Гал голомт бадран дээшлэхийн билэгдэл. Ертөнцийн есөн хүслийг бүрдүүлэх бүх зүйлийг өөртөө буюу наашаа хураах үйлийг бүтээнэ.
Цэнхэр хадаг: Мөнх тэнгэрийн өнгө, амар тайвны билэгдэл, алив хорлол үйлдэх хортон дайсан бүгдийг гэсгээн цээрлүүлэх үйлийг бүтээнэ.
Ногоон хадаг: Дэлгэрэн арвижихын билэгдэлтэй. Дээрх билэгдлүүдийг бодож хадгийг аргамж, сур, усгүй хар архины хамт хадгалдаг бөгөөд аргамж, сур нь малын заяа тогтоох, архи нь бусад бүх буян тогтооно гэсэн санаагаар сүслэн хадгалж иржээ. Ийн үүднээс архи хадаг хоёрыг цуг хадгалваас эд мөнгө тогтох, амар тайван амьдрах билэгдэл оршино хэмээдэг байна.
